11 listopada 1918 roku to jedna z najważniejszych dat w historii Polski. Po 123 latach zaborów nasz kraj ponownie pojawił się na mapie Europy jako niepodległe państwo. Nie był to jednak efekt jednego wydarzenia ani zasługa jednego człowieka. Odzyskanie wolności było wynikiem wielopokoleniowej walki Polaków, działalności politycznej, wysiłku dyplomatycznego i zmian w sytuacji międzynarodowej. Jak wyglądała droga do niepodległości i dlaczego właśnie 11 listopada obchodzimy narodowe święto?

123 lata pod zaborami. Walka o zachowanie polskości

W 1795 roku, po trzecim rozbiorze dokonanym przez Rosję, Prusy i Austrię, Polska zniknęła z mapy Europy. Przez kolejne 123 lata Polacy nie mieli suwerennego państwa ani możliwości samodzielnego decydowania o jego losach. Ich ziemie znajdowały się pod panowaniem trzech mocarstw zaborczych.

Zaborcy prowadzili politykę wynaradawiania. Ograniczano używanie języka polskiego, likwidowano polskie instytucje, a władze rosyjskie i pruskie podejmowały działania zmierzające do osłabienia polskiej kultury i tożsamości narodowej.

Polacy nie pogodzili się jednak z utratą państwa. W 1797 roku, z inicjatywy Jana Henryka Dąbrowskiego, powstały Legiony Polskie we Włoszech. W kolejnych dziesięcioleciach wybuchały powstania narodowe: listopadowe (1830–1831) i styczniowe (1863–1864). Choć zakończyły się klęską, podtrzymywały dążenia niepodległościowe. Równolegle rozwijały się polska kultura, nauka, prasa i działalność społeczna. Walka o niepodległość toczyła się nie tylko na polach bitew, ale również w szkołach, organizacjach społecznych i życiu codziennym.

I wojna światowa. Szansa na odzyskanie niepodległości

Przełom nastąpił w 1914 roku wraz z wybuchem I wojny światowej. Po raz pierwszy od czasów rozbiorów państwa zaborcze znalazły się po przeciwnych stronach konfliktu. Rosja walczyła przeciwko Niemcom i Austro-Węgrom, jednak po rewolucji bolszewickiej wycofała się z wojny, podpisując 3 marca 1918 roku traktat brzeski. Wzajemne osłabienie mocarstw zaborczych stworzyło szansę, na którą Polacy czekali od ponad wieku.

W czasie wojny polscy działacze niepodległościowi podejmowali różne inicjatywy polityczne i militarne. Józef Piłsudski zainicjował tworzenie polskich oddziałów wojskowych, z których w sierpniu 1914 roku powstały Legiony Polskie walczące u boku Austro-Węgier przeciwko Rosji.

W lipcu 1917 roku doszło do tzw. kryzysu przysięgowego. Większość żołnierzy I i III Brygady Legionów odmówiła złożenia przysięgi wymaganej przez niemieckie władze okupacyjne, obejmującej m.in. zobowiązanie do braterstwa broni z armią niemiecką. W konsekwencji Józef Piłsudski i Kazimierz Sosnkowski zostali aresztowani 22 lipca 1917 roku i osadzeni w twierdzy w Magdeburgu.

Jednocześnie na arenie międzynarodowej rosło znaczenie sprawy polskiej. Roman Dmowski zabiegał o poparcie dla odbudowy Polski w państwach zachodnich, a Ignacy Jan Paderewski przekonywał do tej idei amerykańskich polityków i opinię publiczną. Ważnym wydarzeniem było orędzie prezydenta USA Thomasa Woodrowa Wilsona z 8 stycznia 1918 roku. W jego trzynastym punkcie znalazł się postulat utworzenia niepodległego państwa polskiego z dostępem do morza.

Jesienią 1918 roku sytuacja zmieniła się diametralnie. Upadek monarchii austro-węgierskiej, klęska Niemiec oraz rewolucja bolszewicka w Rosji, która doprowadziła do obalenia dotychczasowego porządku politycznego, zasadniczo zmieniły układ sił w Europie. Pojawiła się realna możliwość odbudowy Polski.

Listopad 1918: Polska zaczyna odzyskiwać niepodległość

Ostatnie tygodnie 1918 roku przyniosły serię wydarzeń, które bezpośrednio doprowadziły do odrodzenia polskiej państwowości. Proces ten przebiegał w różnych częściach kraju i nie ograniczał się wyłącznie do Warszawy.

• 28 października 1918 r. – w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna, która miała przejąć władzę z rąk administracji austriackiej w Galicji i na Śląsku Cieszyńskim.
• Noc z 6 na 7 listopada 1918 r. – w Lublinie powołano Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele. Był to jeden z pierwszych polskich ośrodków władzy dążących do utworzenia niepodległego państwa.
• 10 listopada 1918 r. – do Warszawy przyjechał Józef Piłsudski, zwolniony wcześniej z niemieckiego więzienia w Magdeburgu. Jego powrót spotkał się z dużym zainteresowaniem społeczeństwa.
• 11 listopada 1918 r. – Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu naczelne dowództwo nad wojskiem polskim. Tego samego dnia w Compiègne we Francji podpisano rozejm kończący działania wojenne na froncie zachodnim I wojny światowej. W Warszawie trwało rozbrajanie niemieckich żołnierzy i przejmowanie przez Polaków kontroli nad miastem.
• 14 listopada 1918 r. – Rada Regencyjna rozwiązała się i przekazała Piłsudskiemu również zwierzchnią władzę cywilną.
• 16 listopada 1918 r. – Józef Piłsudski wysłał do rządów państw świata depeszę informującą o powstaniu niepodległego państwa polskiego.
• 17 listopada 1918 r. – Piłsudski powierzył Jędrzejowi Moraczewskiemu misję utworzenia rządu. Skład gabinetu ogłoszono 18 listopada.

Wydarzenia te pokazują, że odzyskiwanie niepodległości nie nastąpiło w jednym dniu. Był to proces, w który uczestniczyło wiele środowisk i postaci reprezentujących różne poglądy polityczne, ale połączonych dążeniem do odbudowy państwa.

Niepodległość to także nowe prawa i zmiany społeczne

Odbudowa państwa oznaczała nie tylko tworzenie instytucji, administracji i wojska, ale również konieczność uregulowania wielu kwestii społecznych i pracowniczych.

Jedną z pierwszych ważnych decyzji rządu Jędrzeja Moraczewskiego było wprowadzenie w listopadzie 1918 roku ośmiogodzinnego dnia pracy. Dekret z 23 listopada 1918 roku ustanowił ośmiogodzinny dzień pracy oraz 46-godzinny tydzień pracy, wprowadzając istotne zmiany w warunkach zatrudnienia. Był to ważny krok w kierunku budowania nowoczesnego państwa, które dostrzegało również prawa i potrzeby pracowników.

To przypomnienie jest szczególnie ważne, ponieważ odzyskanie niepodległości oznaczało nie tylko możliwość samodzielnego stanowienia o losach kraju, ale także tworzenie podstaw nowego porządku społecznego i prawnego.

Odzyskanie niepodległości nie oznaczało końca walki

W listopadzie 1918 roku Polska odzyskała niezależność, ale jej granice nie były jeszcze ustalone. O przyszłym kształcie państwa decydowały kolejne konflikty zbrojne, powstania i działania dyplomatyczne.

27 grudnia 1918 roku wybuchło powstanie wielkopolskie, które doprowadziło do przyłączenia znacznej części Wielkopolski do odrodzonej Polski. W latach 1919–1921 miały miejsce trzy powstania śląskie: pierwsze w sierpniu 1919 roku, drugie w sierpniu 1920 roku i trzecie od maja do lipca 1921 roku.

W latach 1919–1921 trwała również wojna polsko-bolszewicka. Jej przełomowym momentem była bitwa warszawska, rozegrana w sierpniu 1920 roku, która powstrzymała ofensywę Armii Czerwonej i miała ogromne znaczenie dla utrzymania niepodległości Polski.

Odbudowa kraju wymagała również połączenia ziem, które przez ponad wiek rozwijały się w odmiennych systemach prawnych, administracyjnych i gospodarczych. Trzeba było stworzyć wspólne instytucje państwowe, administrację, armię, system edukacji i gospodarkę.

Dlaczego 11 listopada jest świętem narodowym?

Choć niepodległość odzyskiwano stopniowo, 11 listopada stał się symboliczną datą tego wydarzenia. Wiąże się zarówno z przekazaniem Józefowi Piłsudskiemu naczelnego dowództwa nad wojskiem, jak i zakończeniem działań wojennych na froncie zachodnim I wojny światowej, które stworzyło warunki do odbudowy państwa polskiego.

Narodowe Święto Niepodległości zostało ustanowione ustawą z 23 kwietnia 1937 roku. Po wybuchu II wojny światowej jego oficjalne obchody zostały przerwane. W okresie PRL święto nie było uznawane przez władze, a 11 listopada nie należał do oficjalnych świąt państwowych. Przywrócono je ustawą z 15 lutego 1989 roku.

Pamięć o historii i znaczeniu wolności

11 listopada to coś więcej niż dzień wolny od pracy i okazja do wywieszenia biało-czerwonej flagi. To przede wszystkim moment, w którym przypominamy sobie, jak wiele pokoleń Polaków walczyło o możliwość życia we własnym, niepodległym kraju.

Wolność i suwerenność, które dziś często traktujemy jako oczywistość, przez ponad sto lat były dla Polaków marzeniem wymagającym odwagi, determinacji i poświęcenia. Odzyskanie niepodległości otworzyło również drogę do budowania państwa, w którym można było samodzielnie kształtować prawo, rozwijać instytucje społeczne i walczyć o lepsze warunki życia oraz pracy.

Obchodząc Narodowe Święto Niepodległości, oddajemy hołd wszystkim, którzy przyczynili się do odrodzenia Polski – żołnierzom, działaczom społecznym, politykom, nauczycielom i zwykłym obywatelom, którzy mimo trudnych warunków nie pozwolili zapomnieć o polskiej tożsamości.